Actueel Identiteit

NRC Hnadelsblad, 2 december 2000
Guus Valk

Ach, die identiteit

Twee directeuren heeft basisschool De ‘Vink: een katholieke en een openbare. Officieel mag zo samenwerkingsschool niet, maar er komt nu een wet.

Sinds augustus 1995 is basisschool de Vink in Voorschoten, bijna vierhonderd leerlingen groot, een samenwerkingsschool. Dat betekent dat er openbaar en levensbeschouwelijk onderwijs wordt gegeven: een school met twee identiteiten en geleid door evenveel directeuren. "We zijn onze tijd vooruit", vinden direc— teuren J. Schouten (katholiek) en W. Posthumus (openbaar). Trots zitten ze in hun gemeenschappelijke kantoortje. "Met enige juridische trucs" wordt katholiek en openbaar ouderwijs in Voorschoten al vijf jaar gecombineerd. Schouten: "Ook deze gemeente ontzuilt, we houden de ontwikkelingen niet langer tegen. Bovendien hebben we niet het gevoel dat iemand er problemen mee heeft." Het aantal samenwerkingsscholen neemt snel toe. Hoewel recente cijfers ontbreken, is de telling van vier jaar geleden, 87 samenwerkingsscholen voor basis- en voortgezet onderwijs, volgens bet ministerie van Onderwijs alweer ruimschoots achterhaald.

De openbare-katholieke school met een gemengd bestuur, biedt zowel openbaar als bijzonder onderwijs — iets dat eigenlijk niet kan in het Nederlandse onderwijssysteem. Het gaat vooral om katholieke scholen die samenwerken met openbare. De protestants-christelijken doen slechts incidenteel mee. Nog altijd staat artikel 23 van de grondwet, die de vrijheid van onderwijs regelt, officieel geen fusie tussen openbaar en bijzonder onderwijs toe. Alleen scholen van gelijke gezindte mogen fuseren of de scholen moeten zich bij een fusie ‘bekeren’ tot openbaar of bijzonder onderwijs. Ook een fusie op bestuurlijk niveau is onmogelijk — scholen moeten kiezen tussen een bestuur op privaatrechtelijke (een stichting of vereniging) of de gemeente.

De wet is inmiddels ingehaald door de werkelijkheid, vindt het kabinet, want de bestaande samenwerkingsscholen functioneren prima. "De samenwerkingsschool is een maatschappelijke realiteit", schreef staatssecretaris Adelmund (Onderwijs) aan de Tweede Kamer. Bovendien voelt bet kabinet wel wat voor de brede vorm van onderwijs die samenwerkingsscholen kunnen bieden. In oktober keurde het kabinet een voorstel tot wijziging van artikel 23 van de grondwet goed, dat inmiddels naar de Raad van State is gestuurd. Als het kabinet zijn zin krijgt staat voortaan in de grondwet dat de plicht van iedere gemeente om openbaar onderwijs aan te bieden ‘dat dan niet in de vorm van een openbare school’ kan worden vormgegeven. Zolang de drie basiskenmerken van bet openbaar onderwijs (onder gezag van de overheid, levensbeschouwelijk neutraal en algemene toegankelijkheid) maar op een of andere wijze zijn terug te vinden.

Tot nu toe was het niet eenvoudig een ‘twee stromenscbool’ te stichten. In Voorschoten zijn heel wat juridische plooien gladgestreken. Toch zat er voor de katholieke basisschool De Noorderwereld en de openbare Wethouder Schramaschool, die al een schoolcomplex deelden, weinig anders op dan samenwerking te zoeken. Het leerlingenaantal holde achteruit, opheffing dreigde.

Directeur Schouten: "Hoewel samenwerking toentertijd not done was, zijn we toch over een fusie gaan praten. Omdat we maar één schuifdeur van elkaar verwijderd waren, leenden we wel eens wat plakband bij elkaar." Om de wet te omzeilen bedacht een denktank, bestaande uit leraren en ouders van beide scholen, een list: de openbare school hief zichzelf op en de katholieke school werd uitgebreid met een openbare component. En passant adopteerde de nieuwe katholieke basisschool de Vink de directeur, de leraren en de leerlingen van de openbare school. De andere openbare scholen in Voorschoten lagen ver weg, en om een dependance te worden, daar had de Schramaschool geen zin in.

Opvallend is dat weinig katholieke ouders bezwaar maakten tegen de fusie. "Er zijn kinderen van school gehaald", weet Schouten, "maar dat aantal was bijzonder lang. De meeste ouders, zowel katholiek als openbaar, juichten samenwerking toe." Weliswaar ontnam de Nederlandse Katholieke Schoolraad (NKSR) de basisschool het officiele predikaat ‘katholiek’, maar ook daar werd binnenskamers al gesproken van een "sympathiek initiatief’. Voorheen was de raad uitgesproken kritisch over de vorming van samenwerkingsscholen. Schouten en Posthumus liggen er in ieder geval niet wakkervan: "Ach, zo’n bordje op de gevel." Gelijk met het bordje werd ook het kruisbeeld in de aula maar verwijderd. Voor de wet is de school nog altijd een katholieke school, maar omdat ze de goedkeuring van de NKSR hebben verloren, mogen ze geen RK op hun gevel zetten.

Alleen de christelijke partijen betreuren de teloorgang van het ooit zo stevige verschil tussen openbaar en bijzonder onderwijs. "De zeven plagen van paars", noemde Tweede-Kamerlid D. Stelling-werf (CbristenUnie) bet onderwijsbeleid van het kabinet op bet gebied van levensbeschouwing. Een eerder wetsvoorstel ter legalisering van de samenwerkingsschool kon in 1997 nog worden tegengehouden met hulp van de VVD. Die is nu overstag. "Er is geen kruid meer gewassen tegen de paarse ontzuildrang", denkt Kamerlid G. Schutte (ChristenUnie). Toch denkt ook Schutte dat sommige scbolen, als zij geen samenwerking zoeken, ten dode opgeschreven zijn. "Waarom dan niet bet advies van de Ouderwijsraad gevolgd om samenwerkingsscholen te tolereren als het niet anders kan?"

Het levensbeschouwelijke onderwijs is in bet geding als het al te eenvoudig wordt te fuseren met openbare scholen, vreest Schutte. "Zonder goede waarborgen in de wet wordt het voor dit onderwijs moeilijk zich te handhaven." Voorzitter E. Veldhuis van de Protestants Cbristelijke Schoolleiders Organisatie (pcso) is bezorgd: "Het lijkt zo mooi: meer vrijheid voor bedreigde scholen die samenwerking zoeken. In de praktijk bestaat het gevaar dat scholen, gedwongen door een strenge opheffingsnorm, een ideologische weg kiezen die zij niet willen. En wat blijft er over van bet godsdienstonderwijs?"

Typiscbe protestantse bezwaren, vinden de directeuren van basisschool de Vink. Posthumus: "Het katholieke onderwijs schuift naar bet midden. Ouders kijken nu vooral naar de bereikbaarheid van de school, de kwaliteit van de leraren, dat soort zaken. Het belang van de identiteit raakt op de achtergrond."

De inhoud van bet godsdienstonderwijs is onderwerp van discussie binnen katholieke scholen. Ook op de Vink wordt ‘gestoeid’ met het vak. De dagopening is afgeschaft, de twee godsdiensturen per week voor de katholieke kinderen zijn meer algemeen vormend geworden. De openbare kinderen krijgen levensbeschouwing in een ander lokaal. Roy (10, katholiek): "We hebben het nu over haast en dat mensen geen tijd meer voor elkaar hebben." "Met Kerst hebben we een mooi toneelstuk gemaakt", werpt Dymphy (10, katholiek) tegen. Chris (11, kathoiek): "Nee, dat was met Pasen."

Het Nederlandse onderwijs ontzuilt harder dan ooit, erkennen ook Schutte en Veldhuis. Directeur J. Kindt van samenwerkingsschool De Springplank in Terneuzen, een school voor speciaal basisonderwijs, sluit zich hierbij aan. Bij de oprichting van deze enige speciale school op Zeeuws-Vlaanderen, vijftien jaar geleden, is besloten onderwijs aan zowel openbare als christelijke kinderen te bieden, gedoogd door de gemeente.

"Aanvankelijk kwamen er nogal wat bezwaren van ouders", vertelt Kindt. ‘Ze hadden natuurlijk ook weinig keuze tussen scholen." Toch verdween de kritiek langzaam "Een paar reformatorische ouders op Zeeuws-Vlaanderen sturen hun kinderen stug naar een speciale school nabij Goes, vijftig kilometer en drie uur reizen verderop. Maar dat zijn uitzonderingen.".

Basisscbool de Vink deelt bet schoolgebouw met de protestants-christelijke basisschool Het Kompas (420 leerlingen). Van samenwerking met de Vink wil deze school nog niet horen. Directeur H. Verweij: "Zolang we niet gedwongen worden tot samenwerking, blijven we onze eigen koers volgen." Het schoolbestuur en een groep kritische ouders waken over de identiteit van de school. "Wij tornen niet aan de kern van bet protestants-christelijk onderwijs, al zien we een kentering in de mentaliteit van de samenleving", zegt Verweij. "Nederland ontzuilt, maar voorlopig nog buiten onze deuren."

Reactie van de heer Posthumus,
17 april 2001:

Basisschool ‘deVink’ is een school voor Katholiek en Openbaar Onderwijs sinds 1995. De openbare stroom zocht een equivalent voor het catechese -onderwijs van de katholieke stroom. De openbare stroom heeft dat deels gevonden in de projecten van de Stichting Echelon. Met behulp van deze projecten en ander materiaal houdt ook de openbare stroom zich zodoende bezig met onderwijs op gebied van normen en waarden.

Wim Posthumus